Անվտանգ ջերմատներ, ավելի առողջ ֆերմերներ. ինչ բացահայտեց մեր հետազոտությունը Արարատի մարզում

«Մաքուր» ՀԿ-ն և «ՀայՄեդ» ՀԿ-ն համատեղ հարցում են անցկացրել Հայաստանի Արարատի մարզի ջերմատներում աշխատող 250 մարդու շրջանում՝ 101 սեփականատեր և 149 աշխատող։ Մենք միասին պարզել ենք, թե ինչպես են նրանք օգտագործում թունաքիմիկատները (պեստիցիդները) և ինչպես է դա ազդում նրանց առողջության վրա։ Այնուհետև ֆերմերներին հրավիրեցինք ուսուցողական համաժողովի, որը կառուցված էր մեր ստացած արդյունքների շուրջ։

Ջերմատնային տնտեսությունը կերակրում է ընտանիքներին և ապրուստի միջոց է ապահովում ամբողջ Արարատյան դաշտում։ Միաժամանակ այն մարդկանց ամեն աշխատանքային օր ենթարկում է քիմիական նյութերի ազդեցությանը, հաճախ առանց պատշաճ ուղղորդման։ Մենք ցանկանում էինք այս իրականությունը հասկանալ անմիջապես այն ապրող մարդկանցից, ապա գործնական քայլեր ձեռնարկել։

Հետազոտության մասին

«Մաքուր» ՀԿ-ն և «ՀայՄեդ» ՀԿ-ն հետազոտությունը մշակել և իրականացրել են միասին՝ որպես հավասար գործընկերներ։ Տեղացի երիտասարդների խմբերը, որոնք դաշտային աշխատանքից առաջ վերապատրաստվել էին երկու կազմակերպությունների կողմից, այցելել են Արարատի մարզի ջերմատներ և անցկացրել դեմ առ դեմ հարցազրույցներ։

Մենք օգտագործել ենք երկու հարցաթերթ.

Ջերմատների սեփականատերեր (101 մարդ)՝ ջերմատան չափը և մշակաբույսերը, վնասատուների դեմ պայքարի մեթոդները, թունաքիմիկատների ընտրությունը և ձեռքբերումը, պահեստավորումը, չափաբաժինը, տարաների ոչնչացումը, աշխատողներին տրամադրվող պաշտպանիչ միջոցները և աշխատակիցների մոտ նկատված ախտանիշները։

Ջերմատների աշխատողներ (149 մարդ)՝ տարիքը և նախապատմությունը, անհատական պաշտպանության միջոցների (ԱՊՄ) օգտագործումը, ցողման և սարքավորումների հետ աշխատելու պրակտիկան, թունաքիմիկատների հետ շփման պատմությունը, առողջական ախտանիշները, արդյոք դիմել են բժշկի, և հետաքրքրվածությունը հետագա ուսուցմամբ։

Սեփականատերերը խմբավորվել են ըստ ջերմատան չափի՝ 56 փոքր, 29 միջին և 16 մեծ։ Սա թույլ տվեց համեմատել, թե ինչպես են փոխվում պրակտիկաներն ու ռիսկերը՝ կախված տնտեսության մասշտաբից։

Ինչ պարզեցինք

Որոշումները հիմնված են փորձի, ոչ թե ուսուցման վրա։ Սեփականատերերի 85%-ը չունի գյուղատնտեսական մասնագիտական կրթություն, իսկ 78%-ը երբեք չի անցել թունաքիմիկատների վերաբերյալ ուսուցում։ Մեծ մասը ապրանքներն ընտրում է սեփական փորձի (79%) կամ վաճառողի խորհրդի (51%) հիման վրա։ Տասից երեքից պակասն է դիմում ագրոնոմի կամ այլ մասնագետի։

Գերակշռում են քիմիական միջոցները, իսկ դրանց թույլատրված լինելը պարզ չէ։ Քիմիական պայքարը հիմնական մեթոդն է բոլոր չափերի ջերմատներում։ Գրեթե բոլոր թունաքիմիկատները գնվում են վերավաճառողներից։ Այնուամենայնիվ, սեփականատերերի 68%-ը չգիտի, թե արդյոք իրենց օգտագործած ապրանքները պաշտոնապես թույլատրված են։

Դատարկ տարաները հայտնվում են կենցաղային աղբում։ Ամենատարածված պրակտիկան տարաները կենցաղային աղբի մեջ նետելն է, երկրորդը՝ այրելը։ 101 սեփականատերից միայն 2-ն են նշել, որ տարաները ոչնչացնում են պատշաճ կերպով։

Ամենամեծ ռիսկը փոքր ջերմատներում է։ Փոքր և մեծ տնտեսությունների միջև տարբերությունը հետազոտության ամենաակնհայտ օրինաչափությունն էր.

Ցուցանիշ	Փոքր	Միջին	Մեծ
Սեփականատերեր, որոնք իրենք են կիրառում թունաքիմիկատները	95%	76%	63%
Աշխատողների համար հասանելի ԱՊՄ	79%	93%	93%
Հասանելի պաշտպանիչ արտահագուստ (կոմբինեզոն)	2%	24%	44%
Թունաքիմիկատների անվտանգ պահեստավորման առկայություն	29%	48%	69%
Ցողումից հետո աշխատողների մոտ արձանագրված ախտանիշներ	36%	24%	0%

Ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշներն էին ալերգիան, շնչառական խնդիրները, սրտխառնոցը, գլխապտույտը և հոգնածությունը։ Ուսուցումը չափելի տարբերություն է տվել մի ոլորտում. գյուղատնտեսական կրթություն ունեցող սեփականատերերը երկու անգամ ավելի հաճախ ունեին թունաքիմիկատների պատշաճ պահեստավորում (73% ընդդեմ 35%-ի)։

Աշխատողները գիտակցում են վտանգը, բայց պաշտպանությունը թերի է։ Աշխատողների մոտ կեսը թունաքիմիկատները բնութագրում է որպես «թույն», սակայն 44%-ն այն անվանում է բույսերի «դեղ»։ Ձեռնոցներն ու դիմակները տարածված են, իսկ կոմբինեզոնները (13%) և պաշտպանիչ ակնոցները (11%) հազվադեպ են, ինչը մաշկն ու աչքերը անպաշտպան է թողնում։ Թունաքիմիկատների հետ կապված ակնհայտ միջադեպ ունեցած աշխատողները հինգ անգամ ավելի հաճախ են դիմել բժշկի, քան մյուսները (26% ընդդեմ 5%-ի)։ Ավելի մեղմ ախտանիշներ ունեցողներից շատերը երբեք բժշկական օգնության չեն դիմել։

Կա ուսուցման պահանջարկ։ Աշխատողների 58%-ը ցանկություն է հայտնել ուսուցում անցնել ճիշտ չափաբաժնի վերաբերյալ, իսկ 59%-ը՝ կանխարգելման։ Հետաքրքրությունն ամենաբարձրն էր 50 տարեկանից ցածր աշխատողների շրջանում։

Արդյունքներից գործողությունների. մեր ուսուցողական համաժողովը

Հետազոտությունն իմաստ ունի միայն այն դեպքում, երբ փոփոխության է հանգեցնում։ Այս արդյունքների հիման վրա «Մաքուր» ՀԿ-ն և «ՀայՄեդ» ՀԿ-ն 2026 թվականի օգոստոսին համատեղ կազմակերպեցին համաժողով և գործնական ուսուցում ջերմատների սեփականատերերի և աշխատողների համար։ Յուրաքանչյուր նիստ պատասխանում էր հետազոտությամբ բացահայտված որևէ բացի։

1. Թունաքիմիկատները ջերմատներում. ռիսկեր և կանխարգելիչ միջոցներ։ Բժիշկ Լիլիան Սեբալյոսի վարած այս նիստում ներկայացվեցին թունաքիմիկատների հիմնական խմբերը և դրանց ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա։ Քննարկվեցին սուր թունավորման նշանները և քրոնիկ ազդեցության երկարաժամկետ հետևանքները։ Մասնակիցները իմացան, թե ինչպես են թունաքիմիկատները ներթափանցում մաշկի, աչքերի, թոքերի և բերանի միջոցով, և որ պաշտպանիչ միջոցն է արգելափակում յուրաքանչյուր ուղի։ Նիստն ավարտվեց կողպվող, պիտակավորված տարածքներում անվտանգ պահեստավորման, տարաների ճիշտ ոչնչացման և առաջին օգնության թեմաներով։ Մասնակիցներին տրամադրվեց տպագիր ուղեցույց՝ հայերեն և անգլերեն։

2. Ռազմավարություններ գյուղատնտեսական ֆիտոթերապիայում։ Ֆրանսիացի մասնագետ Էրիկ Պետիոյի աշխատանքների հիման վրա այս նիստում ներկայացվեցին բուսական այլընտրանքներ, որոնք ամրացնում են մշակաբույսերը և նվազեցնում քիմիական միջոցներից կախվածությունը։ Մասնակիցները սովորեցին պատրաստել լործքի (կոմֆրեի), եղինջի և առվույտի խմորված թուրմեր, ինչպես նաև ձիաձետի, սխտորի և այլ բույսերի եփուկներ։ Յուրաքանչյուր բաղադրատոմս ուղեկցվում էր ջերմատնային և դաշտային կիրառման համար նոսրացման չափաբաժիններով։

3. Կոմպոստի պատրաստում։ Գործնական նիստում ցուցադրվեց, թե ինչպես կառուցել շերտավոր կոմպոստի կույտ ծղոտից, խոտից, մանրացված ճյուղափայտից, կանաչ բույսերից և գոմաղբից։ Խմորված բուսական թուրմերը և բազալտային քարափոշին հարստացնում են խառնուրդը։ Հասունացած կոմպոստը, որը պատրաստ է լինում 6–9 ամսում, բնական ճանապարհով վերականգնում է հողի բերրիությունը և նվազեցնում սինթետիկ միջոցների կարիքը։

Միասին այս նիստերն անդրադարձան խնդրի երկու կողմերին էլ՝ այսօր թունաքիմիկատներն ավելի անվտանգ օգտագործելուն և վաղը դրանց ավելի քիչ կարիք ունենալուն։

Հաջորդ քայլերը

Հետազոտությունը հստակ առաջնահերթություններ է ուրվագծում «Մաքուր» ՀԿ-ի և «ՀայՄեդ» ՀԿ-ի հետագա աշխատանքի համար.

• Աջակցել փոքր ջերմատներին՝ պաշտպանիչ միջոցների, անվտանգ պահեստավորման և տարաների պատշաճ ոչնչացման հասանելիությամբ։
• Ուսուցումը դարձնել գործնական՝ վերահսկվող ցողումներով, հետագա այցելություններով և տնտեսություններում ցուցադրություններով, որպեսզի գիտելիքը վերածվի առօրյա սովորության։
• Բարձրացնել իրազեկվածությունը թույլատրված թունաքիմիկատների և անվտանգ ոչնչացման մասին՝ համայնքային իրազեկման միջոցով։
• Շարունակել հետազոտությունները՝ կատարելագործված հարցաթերթերով, որոնք կհետևեն, թե որքան հաճախ են մարդիկ ենթարկվում ազդեցության և ինչպես է ժամանակի ընթացքում փոխվում նրանց առողջությունը։

Այս նախագիծն իսկական գործընկերություն էր. «Մաքուր» ՀԿ-ն և «ՀայՄեդ» ՀԿ-ն աշխատանքը կիսել են հավասարապես՝ հետազոտության մշակումից մինչև ուսուցողական համաժողով։ Մենք երախտապարտ ենք նաև Արտաշատի համայնքապետարանին սերտ համագործակցության և համայնքի ջերմատների սեփականատերերի հետ կապ հաստատելու հարցում աջակցության համար. առանց նրա աջակցության այս հետազոտությունը հնարավոր չէր լինի։ Շնորհակալություն ենք հայտնում հարցազրույցներն անցկացրած երիտասարդ կամավորներին և մեր դասընթացավարներին։ Եվ ամենից առաջ՝ շնորհակալություն Արարատի մարզի ջերմատների սեփականատերերին և աշխատողներին, ովքեր մեզ տրամադրեցին իրենց ժամանակն ու վստահությունը։

Ցանկանո՞ւմ եք աջակցել այս աշխատանքին կամ ուսուցումը բերել ձեր համայնք։ Կապվեք «Մաքուր» ՀԿ-ի կամ «ՀայՄեդ» ՀԿ-ի հետ։